पुनर्जन्माची चिकित्सा

पुनर्जन्माची चिकित्सा

दाभोलकर, पुनर्जन्म, चिकित्सा, पूर्वसंचित

‘भस्मीभूतस्य देहस्य पुनरागमने कुतो’ हे विधान चार्वाकने दोन हजार वर्षांपूर्वी केले. शरीराची राख होते. विश्वाच्या द्रव्यात मिळून जाते. सारा खेळ खलास होतो. जगाचे रहाटगाडगे अविरत चालूच राहते.

परंतु माणूस अनेक अतृप्त आशा, आकांक्षा, भावना, वासना, जबाबदाऱ्या ठेवून जातो. त्याच्यामागे राहणारे सगेसोयरे पण त्यामध्ये गुंतलेले असतात. त्यामुळे कायम वियोगाची ही कल्पना सहन होणारी नसते. त्यातूनच पुनर्जन्माच्या कल्पनेचा उदय झालेला आहे.

त्याशिवाय आपली परंपरा, धर्मकल्पना ठामपणे आत्मा मानते. माणसाने अंगावरचे कपडे बदलावेत तसा आत्मा शरीररूपी कपडे बदलतो आणि दुसऱ्या जीवात प्रविष्ट होतो. हा आत्मा अविनाशी असतो. तो शस्त्राने न मारला जाणारा, पावसाने न भिजणारा, वाऱ्याने न वाळणारा, अग्नीने न पोळणारा असतो, आपली ही परंपरा पक्केपणाने रूजलेली भावना आहे. याच्या मदतीला चौऱ्याऐंशी लक्ष योनींचा जन्म-मृत्यूचा फेरा आहेच. हा फेरा छेदून कायम नरकात जाऊन पडणारे किंवा थेट स्वर्गातली सीट रिझर्व्ह करणारे पापात्मे व पुण्यात्मे फारच थोडे. बाकीच्या पामरांना या फेऱ्यांतून जाणे आहे आणि त्यामुळे पुनर्जन्मही आहे.

खरे तर या फेऱ्यात नशिबाने एकदाच मानवजन्म लाभतो. पण कुणी-कुणी महापुण्यवान असतात. त्यांना मरणोत्तर पुन्हा मानवजन्मच लाभतो. पुनर्जन्माचा दावा करणाऱ्या या व्यक्तींच्या हकिकती अधूनमधून ऐकिवात येतात. जगाच्या लोकसंख्येच्या १० टक्के असणाऱ्या हिंदू धर्मातच पुनर्जन्म मानतात. ख्रिस्ती व इस्लाम वर्ग पुनर्जन्म मानीत नाहीत. राजस्थान विद्यापीठाने अशा सातशे केसेसचा अभ्यास केला, या अभ्यासातून काहीच निष्पन्न होत नाही. म्हणून त्यांनी हा विभागच मग बंद केला.

अशा केसेसना आपल्या समाजात नेहमीच अफाट प्रसिद्धी मिळते. पैसा कमवायला या अफवा उपयोगी असतात. अशा केसेसची काळजीपूर्वक तपासणी केली, तर बनावट हकिकतींचे काही दुवे हेरता येतात. पुनर्जन्माचा दावा करणारी व्यक्ती आणि तिचे हल्लीचे व पूर्वजन्मीचे कुटुंब याचा पुसटसा संबंध लक्षात येऊ शकतो. शिवाय जन्म, मृत्यू, लग्न यांच्या नोंदी, मरणोत्तर तपासणी यांचे अहवाल पाहता येतात.

मृत व्यक्तीचे काही मागे राहिले आणि ते दुसऱ्या देखत काही काळाने प्रविष्ट होते, असे मानावयास गेलो तर फारच घोटाळे होतात. मधल्या काळात ते आत्मे कोठे राहतात? हवेत भटकतात की वेताळाच्या टेकडीवर? शिवाय हे पुनर्जन्म मिळतात कोणत्या आधारावर? सध्याच्या कल्पनेप्रमाणे आधार मानावयास हवा, पूर्वसंचिताचाच, म्हणजे सगळा कर्मविपाकाचाच सिद्धांत मानावयास हवा. या जन्मीच्या पाप-पुण्याचा हिशेब होणार, त्याआधारे कुठल्या योनीत पुनर्जन्म येणार का मोक्ष मिळणार, हे ठरणार. त्यामुळे पूर्वजन्मीच्या कल्पनेला पुसटशीही मान्यता घ्यायची म्हणजे आपल्याला संचिताने घडवले. चातुर्वण्य दिले. भोग दिले, हे सगळेच मानावयास हवे. पुरुषार्थी माणसाला पुर्नजन्माची कल्पना अशी एका फटक्यात पराधीन करून टाकते.

कधी-कधी घरातील अमुक एक व्यक्ती, आजोबा, आजी मरते आणि त्याचवेळी चार-दोन दिवसांनी सून वा नातसून बाळंत होते. तिला मुलगा झाला तर आजोबाच आणि मुलगी झाली तर आजीचा पुनर्जन्म मानला जातो, आता या तर्काला काय म्हणावे! जन्माला आलेला जीव खरे तर आईच्या उदरात नऊ महिन्यांपूर्वीच जन्माला आलेला असतो. ऑपरेशनची वा औषधाची मदत घेतली असती, तर तो आजोबा-आजीचा मृत्यू आधीही जन्माला येऊ शकला असता. आठव्या महिन्यापासूनच तो जीव जगण्यालायक (Viable Child) होतो; मग त्या जीवात आत्मा कुठला होता?  इकडे तर आजोबा-आजी जिवंतच होते. पण हे साधे प्रश्न अक्कल गहाण टाकली की सुचत नाहीत. आत्मा हा जिवापेक्षा वेगळा आहे. जीवाला नव्हे तर आत्म्याला पुनर्जन्म आहे, हा युक्तिवादही म्हणून टिकत नाही. खरे तर आत्मा म्हणजे काय? त्याची वैशिष्ट्ये कोणती? याचे बुद्धिगम्य विश्लेषण अद्याप कुणीच केलेले नाही. एक तर केवळ कल्पनाशक्तीने (स्पेक्युलेशन) त्याचे वर्णन केले जाते किंवा फार तर काहीजणांच्या अनुभवाचा हवाला दिला जातो. यातली कोणतीच गोष्ट प्रत्यक्ष पाहता येत नाही. अनुभवाच्या कसोटीवर घासून पाहता टिकत नाही. म्हणूनच अशा पुनर्जन्माच्या कल्पनेबाबत मुळापासूनच नकार देणे श्रेयस्कर व योग्य आहे.

अंधश्रद्धा निर्मूलन वार्तापत्र

(ऑक्टोबर १९८८)

हरविलेला सत्यशोधकी बाणा

हरविलेला सत्यशोधकी बाणा 

दाभोलकर, शनि-शिंगणापूर, विरोध, चिकित्सा, चमत्कार

शनि-शिंगणापूर येथील दैवी चमत्कार व स्त्री-पुरुष विषमता याबद्दल मी बोललो. त्यामुळे उठलेले वैचारिक वादळ आता सर्वज्ञात आहे. शनि-शिंगणापूरच्या भोवतीचे चमत्काराचे वलय तसेच ठेवण्यात ज्यांना रस आहे, त्यांनी याबाबत काहूर उठवावे, हे स्वाभाविकच आहे. परंतु याबाबत नाराजीचा अनपेक्षित सूर उमटला तो सत्यशोधक समाजाच्या काही पदाधिकाऱ्यांकडूनच. याबाबत वृत्तपत्रात आलेल्या बातम्या साधारणपणे पुढीलप्रमाणे होत्या.

वसंतराव फाळके यांचा आरोप

सत्यशोधक समाजाचे अधिवेशन दाभोलकरांच्या वक्तव्यामुळे लांबले- अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीचे कार्याध्यक्ष डॉ. नरेंद्र दाभोलकर यांनी अवेळी केलेल्या वक्तव्यामुळे वातावरण बिघडल्यामुळे सोनई येथे होणारे सत्यशोधक समाजाचे अधिवेशन पुढे ढकलावे लागल्याची खंत सत्यशोधक समाजाचे उपाध्यक्ष अ‍ॅड. वसंतराव फाळके यांनी व्यक्त केली. ते पुढे म्हणाले की, स्त्रियांच्या गुलामगिरीस धर्म व अंधश्रद्धा कारणीभूत आहेत. या परिसंवादासाठी अध्यक्ष या नात्याने आम्ही डॉ. दाभोलकर यांना निमंत्रित केले होते. परिसंवादामध्ये त्यांनी या विषयावरील विचार व्यक्त केले असते तर ते संयुक्तिक ठरले असते. परंतु शनि-शिंगणापूरच्या श्रद्धा व परंपरा याविरुद्ध दाभोलकरांनी भाष्य केले व वातावरण बिघडविले. त्यामुळे शासनाने हस्तक्षेप करून हे अधिवेशन पुढे ढकलण्यास भाग पाडले. प्राचार्य गजमल माळी यांनी सांगितले की, अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती व अखिल भारतीय सत्यशोधक समाज यात खूप फरक आहे.

याबाबतची वस्तुस्थिती काय आहे?

1.      अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती व सत्यशोधक समाज यांच्या कामात फरक असला, तरी दैवी चमत्कारांना विरोध व धर्माधिष्ठित स्त्री-पुरुष विषमता नाकारणे हा समान धागा आहे. कारण तो थेट महात्मा फुले यांच्या विचारांचा धागा आहे.

2.      सत्यशोधक अधिवेशनानिमित्तानेच समितीने काहीतरी आक्रस्ताळे वैचारिक वर्तन केले, हे खरे नाही. समितीचे मुखपत्र असलेल्या मासिकात, दोन वर्षांपूर्वीच दिवाळी अंकात याबद्दल विशेष लेख होता. त्यानंतर समितीने या विषयावर स्वतंत्र पुस्तिका काढली. तिचे वितरण नगर जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणात झाले. या विषयावर महाराष्ट्रात समितीला सतत विचारले जाते आणि समिती आपली भूमिका रोखठोकपणे मांडत असते. नगर जिल्ह्यात या मोहिमेचे नेतृत्व करणारे कॉ. बाबा आरगडे हेच सत्यशोधक अधिवेशनाच्या संयोजक समितीचे कार्याध्यक्ष आहेत. संयोजन समितीचे मार्गदर्शक आहेत. पी. बी. कडू-पाटील जे अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती नगर जिल्ह्याचे अध्यक्ष आहेत.

3.      हरिदास हे सत्यशोधक समाजाचे एक ज्येष्ठ कार्यकर्ते आहेत. त्यांनी दाभोलकरांना पत्र लिहून अशी विनंती केली की, सत्यशोधक समाजाच्या अधिवेशनानिमित्ताने तुम्ही शनि-शिंगणापूर प्रकाराबाबत भूमिका घ्यावी.

4.      सत्यशोधक समाजाचे सध्याचे अध्यक्ष आहेत व्यंकटअण्णा रणधीर. त्यांनी अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीच्या भूमिकेला पूर्ण पाठिंबा जाहीर केला. एवढेच नव्हे, तर त्यांच्या अध्यक्षतेखाली माझी जाहीर सभा शिरपूर व बोराडी येथे ता. २४ व २५ डिसेंबरला झाली. त्यावेळी अधिवेशन स्थगितीची घटना घडून गेलेली होती. या दोन्ही सभेत त्यांनी शनि-शिंगणापूर येथील दैवतांच्या चिकित्सेला जाहीर पाठिंबा दिला. याचा अर्थ असा होतो की, सत्यशोधक समाजातील पदाधिकाऱ्यात याबाबत वेगवेगळी मते होती.

5.      मी अधिवेशनाला उपस्थित राहिलो तर अधिवेशन उधळून लावण्याची धमकी शनि-शिंगणापूरच्या ग्रामस्थांनी व हिंदू संरक्षणकर्त्यांनी दिली होती.  याबाबतची भूमिका अशी होती की, ज्यांनी मला निमंत्रण दिले आहे, ते माझे मित्र आहेत. त्यांना अडचण वाटत असेल तर मी अधिवेशनाला जाणार नाही. ही भूमिका घेण्यामागे दुहेरी कल्पना होती. एक तर असे की, अधिवेशनात माझ्या उपस्थितीचे निमित्त करून वैचारिक हितशत्रूंना गोंधळ घालावयास मिळाला, तर त्यामुळे मूळ वैचारिक कार्याला गौणत्व प्राप्त झाले असते, जे घडणे इष्ट नाही. तेव्हा या गोंधळासाठी त्यांनी जे निमित्त शोधले ती माझी उपस्थिती हे निमित्त त्यांना मिळूच द्यावयाचे नाही. अर्थात, हा निर्णय संयोजन समितीने घ्यावयाचा होता. मी परिषदेला गेलो नसतो आणि अन्य सर्व प्रमुख पाहुणे व वक्ते यांच्यासह परिषद पार पडली असती - ज्यामध्ये बाबा आढाव, निळू फुले, पुष्पाताई भावे, प्रा. डॉ. एन. डी. पाटील, कॉ. गोविंद पानसरे, डॉ. य. दि. फडके, पन्नालाल सुराणा, हरी नरके ही समविचारी ज्येष्ठ मंडळी होती, तरी हा विषय त्यांच्यामार्फत नक्कीच चर्चेचा व विचारमंथनाचा झाला असता. यापुढे जेव्हा केव्हा ही परिषद होईल, त्यावेळीही हे होईलच.

6.      सगळ्यात महत्त्वाचा मुद्दा असा की, दैवी चमत्काराची चिकित्सा व स्त्री- पुरुष विषमतेवर आधारित जाहीर धर्मवर्तन याबाबत सत्यशोधक समाजाची संघटना म्हणून भूमिका काय, हे या निमित्ताने स्पष्ट व्हावयास हवे. त्याचा संदर्भ लक्षात घेता कोणती भूमिका असू शकते, याबाबत संदेह राहण्याचीही गरज नाही. दैवी चमत्काराची चिकित्सा झाली पाहिजे, त्या नावाने होणारी दिशाभूल व शेटजी-भटजीद्वारे होणारी लूट थांबली पाहिजे. स्त्रियांना लिंगावर  आधारित विषम वागणूक मिळता कामा नये आणि कोणत्याही धमक्यांना न घाबरता या मागण्या पुढे मांडल्या जातील, अशी रोखठोक भूमिका सत्यशोधक समाजाकडून अपेक्षित आहे. सत्यशोधक समाजाला ऐतिहासिक परंपरेने, महात्मा फुले यांच्या नावाने अंधश्रद्धा निर्मूलन कार्याच्या संदर्भात सर्वस्वी वडिलकीचा मान आहे. त्यामुळे शनि-शिंगणापूरच्या प्रकरणात त्यांच्या कृतिशील पाठिंब्याची अपेक्षा आहे.

अंधश्रद्धा निर्मूलन वार्तापत्र

(फेब्रुवारी १९९९)